به قلم :  شهرزاد حسن آبادی   جمعه 4 بهمن 1392   03:15 ب.ظ  
زندگی نامه ی فتحعلی شاه :


فتحعلی شاه قاجار


تاریخ تولد، محل تولد، هنگام تولد:

در سال ۱۱۸۲ هجری قمری، در دامغان متولد شد.

پدر: حسین‌قلی‌خان جهانسوز
مادر:-
برادر:-
خواهر:-
همسران: ازمیان بیش از هزار زن، که در طول سلطنت سی و هفت ساله فحتعلی شاه قاجار در حرمسرای او زیسته‌اند و نام قریب به ۲۰۰ تن از آنان در منابع مختلف مربوط به قاجاریه ثبت شده است، طاووس خانم، ملقب به تاج الدوله، بیش از هر زن دیگری در دوران سلطنت دومین پادشاه سلسله قاجار اثر گذاشته و تنها زنی است که تا پایان عمر فتحعلی شاه، محبوب و سوگلی حرم این پادشاه عشرت‌طلب بوده و بیش از زنان دیگر دومین پادشاه قاجار برای او فرزند آورده است....
فرزندان:-

در ادامه ی مطلب دوران زندگی وی را بررسی میکنیم :

دوران زندگی:

دومین شاه از دودمان قاجار بود که از سال ۱۱۷۶ (۱۷۹۷ م./۱۲۱۲ ق.) تا ۱۲۱۳ به مدت ۳۶ سال و ۸ ماه فرمانروایی کرد.محل تولد فتحعلی شاه شهرستان دامغان است. در کوچه‌ای که بموجب این تولد همچنان بنام کوچه مولود خانه مشهور عام می‌باشد. با مرگ آقا محمد خان در سال 1211 ، برادر زاده او به نام بابا خان ( معروف به فتحعلی شاه ) جانشین وی شد . فتحعلیشاه نه تنها قلمرو حکومت قاجار را حفظ کرد بلکه با اقدامات وفعالیتهایی که طی دوران حکومت خود انجام داد ، موجب تثبیت و استواری حکومت قاجاریه گردید . دوران فرمانروایی فتحعلشاه بر ایران یکی ازمهمترین دوره های حکومت قاجار است . این دوره یکی از پرحادثه ترین و جنجالی ترین دوره های قاجار است . تمام حکمرانی شاه در این دوره در جنگ و کشمکش با دشمنان خارجی و مدعیان سپری شد . اما علی رغم وجود کشمکش و جنگهای طولانی در این دوره تحولات و تغییراتی نیز در این دوره ایجاد شد که در ساختار قدرت و نهاد حکومت تاثیر گذارد . فتحعلی شاه در سالهای اول حکومت خود، به سرکوبی مخالفان مشغول شد. جنگ‌های ایران و روسیه در دوره قاجار که به جدا شدن سرزمینهای قفقاز از ایران انجامید در زمان این پادشاه رخ داد. می‌توان گفت که روند پاره پاره شدن خاک ایران با پادشاهی او آغاز شد. محمود نیز در مورد دوره سلطنت فتحعلی شاه می‌نویسد: «دریاهای‌ شمالی و جنوبی ایران که یک وقتی وسیله امنیت و حفاظت ایران بود، در این زمان اسباب ضعف و وسیله خطرناکی برای این کشور شد . چنانچه در بحر خزر، فرمانروایان مسکو و در خلیج فارس ٬ بریتانیای کبیر، اسباب مزاحمت شده و صادرات و واردات نیز به دست روس و انگلیس افتاد.» فتحعلی شاه پس از به قدرت رسیدن با نزدیک شدن به علمای شیعه و مجتهدین، تلاش زیادی کرد تا پایه‌های مشروعیت، قدرت نوپای قاجار را در میان مجتهدینی که هنوز در آرزوی دوران صفوی بودند محکم کند و تا حدود زیادی نیز موفق شد. وی توانست در جنگ‌های ایران و روس از حمایت علما در ترغیب مردم به‌جهاد بهره‌مند گردد.همزمان با به حکومت رسیدن فتحعلی شاه ، تحولات دامنه دار سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی در اروپا در حال تکوین بود.این دگرگونی ها، سبب شد که قدرت های سلطه گر اروپایی برای دستیابی به امکانات مادی و معنوی کشورهای ضعیف با یکدیگر رقابت کنند و نتیجه آن گسترش مستعمره ها در جهان بود. در این میان سرنوشت ایران نیز به دلیل داشتن موقعیت حساس در جغرافیای سیاسی منطقه، به ویژه همسایگی با هندوستان، با سیاست جهانی پیوند خورد و ناخواسته درگیر مسائلی شد که هرگز نتوانست از پیامدهای آن رهایی یابد.بی گمان، دولتمردان و متفکران سیاسی هر کشور، سیاست خارجی آن کشور را برنامه ریزی و اجرا می کنند و موفقیت یا شکست یک سیاست خارجی نیز بیشتر به توصیه ها و راهنمایی هایی بستگی دارد که تصمیم گیرندگان امور خارجی کشور از مشاوران سیاسی خود دریافت می کنند.دردوران حکومت فتحعلی شاه،ایران از لحاظ مشاوران و مردان کاردان و میهن دوست که از تحولات بین المللی و سیاست های امورخارجی کشور آگاه باشند، دچار بحران بود.دو فرانسوی به نام های اولیویه و برونیه که در 1209 ق/ 1796 م ازایران دیدن کرده اند به دولت متبوعشان چنین گزارش داده اند:«ما درایران کسی را نداریم که از اتفاقات بزرگ اروپا اطلاعی داشته باشد حتی صحبت جنگ را هم نشنیده اند. همگی در بی اطلاعی کامل از اتفاقات خارج از کشور خود می باشند.به نظر می رسد که علاقه ای نیز به آگاه شدن از این وقایع ندارند» . شماری از دولتمردان نیز هرچند آگاهانه در جهت منافع بیگانگان گام بر نمی داشتند، چون برای نخستین بار با زد و بندهای سیاسی انگلستان،روسیه و فرانسه روبرو می شدند و بینش سیاسی محدودی داشتند. در شناخت صحیح و اصولی رفتارهای حساب شده سیاسی دولت های بازیگر نیمه اول قرن نوزدهم میلادی موفق نبودند و به ویژه در برخورد با دیپلماسی فعال و ماهرانه انگلیس و وعده های ناپلئون، بسیار اشتباه کردند؛به عبارت دیگر، زمامداران ایرانی قادر به تجزیه و تحلیل حوادث و تحولات بین المللی و رقابت های استعماری نبودند و در نتیجه نتوانستند موضع صحیح و مناسبی دربرابر سیاست های اروپایی داشته باشند و براثر غفلت و ناآگاهی، بازیچه ی دست بازیگران صحنه های سیاست بین المللی شدند.این ناآگاهی به حدی ریشه دار بود که ضعف و فساد سیاسی ناشی از آن چندین بار در دوره ی فتحعلی شاه بر پیکره ی ایران ضربه های سختی وارد آورد.ازسویی دیگر، دولت ایران در این دوره نهادهایی نداشت که بتوانند سیاست خارجی را رهبری و اولویت های روابط خارجی را تعیین و مأموران سیاسی برای انجام مأموریت های خارجی تربیت کنند؛به این سبب در امور مربوط به روابط و سیاست خارجی موفق نبود و به جرأت می توان ادعا کرد که شیوه انتخاب سفیران و برخورد با کشورهای خارجی، از شیوه های رایج در حکومت های قبل از اسلام ایران عقب مانده تر بود.فتحعلی شاه قاجار برای حل این مشکل، وزارت امور خارجه را تأسیس کرد، اما این نهاد سیاسی تا سال های متمادی فقط مرکب از وزیر و نایب و چند منشی بود. تأسیس وزارت امورخارجه به دلائل مختلف، کاستی های موجود را جبران نکرد؛زیرا از یک سو، این نهاد بر پایه سازوکار تجربه شده استوار نبود و ساختار و اعضایش با دیدگاه و سیاست طایفه ای و عشیره ای حاکم بر اندیشه و تشکیلات دربار اداره می شد و از سوی دیگر،پس از تحمیل قراردادهای استعماری گلستان در سال 1228 ق و ترکمانچای در سال 1243 ق به ایران، تعیین خط و مشی سیاست خارجی، مستقیم و غیر مستقیم به دست روس و انگلیس افتاد و سیاست خارجی ایران تابع سیاست،اهداف و منافع این دو کشورشد و با این وضعیت از سیاست خارجی جز نامی باقی نماند. دراین دوره،اغلب دولتمردان ایرانی ،عزم، استعداد و قابلیت برخورد صحیح با مسائل سیاسی را نداشتند؛درحقیقت نظام سیاسی ایران نسبت به زمان خودش و در مقایسه با نظام های حکومتی اروپا، سنتی و عقب مانده بود، اما این وضعیت در کشورهای اروپایی درگیر با مسائل ایران، به ویژه انگلستان برعکس بود. دولتمردان و نظام سیاسی در آن کشور از پشتوانه قدرتمندی همچون اقتصاد،صنایع، نیروی نظامی و دریایی، متفکران وتجربه های علمی برخوردار بودند و این امر، توانایی به مراتب بیش از قدرت حکومت فردی در اختیار دولت انگلستان قرار می داد و موفقیت آن کشور را در عرصه های بین المللی تضمین می کرد. در انگلستان،همزمان با حکومت فتحعلی شاه، افزون بر وجود تأسیسات و نهادهایی همچون پارلمان، کابینه، احزاب سیاسی و.. دولتمردان و نظریه پردازان آگاه در زمینه امور سیاسی و اقتصادی حضور داشتند که در همه حال به منافع ملی کشورشان می اندیشیدند و سیاست های راهبردی را طراحی و اجرا می کردند،اما در ایران، اوضاع این گونه نبود و معدود افراد آگاه نیز بر اثر توطئه های داخلی و خارجی، فرصت اصلاح امور کشور را از دست می دادند. در بررسی ساختار قدرت سیاسی، با مراجعه به متن های تاریخی و نظریه های مطرح شده در این زمینه، نتیجه گرفته می شود که حکومت فتحعلی شاه، حکومتی استبدادی است. در این حکومت، رهبری سیاست داخلی و خارجی کشور از امتیازهای خاص مقام سلطنت بود و همه دولتمردان سیاسی، به ویژه گردانندگان سیاست خارجی، با نظر شاه انتخاب می شدند و انجام وظیفه می کردند. در گزینش افراد برای تصدی پست های کلیدی و حساس کشور نیز لیاقت، کاردانی و تخصص، جای خود را به تملق، چاپلوسی و جانبداری بی قید و شرط از حکومت استبدادی و حاکم مستبد می داد. در این دوره، برای تعیین ویژگی ها، مهارت ها و توانایی های سیاسی دولتمردان ایرانی جهت تصدی مشاغل حساس و پست های کلیدی معیاری وجود نداشت. افراد برای تصدی شغل ها، سلسله مراتب علمی و عملی مشخصی را نمی گذراندند، بلکه براساس شیوه عشیره ای و یا اتفاقی و از راه های غیرقانونی به مشاغل و مناصب حکومتی دست می یافتند و تا زمانی در شغل خود باقی بودند که شاه اراده می کرد و درباریان و دیگر افراد بانفوذ، منافعشان در خطر نبود. درحالی که در کشورهای اروپایی، به ویژه انگلستان، نظام حکومتی به گونه ای بود که نهادهای سیاسی مسئول، احزاب سیاسی، مطبوعات و حتی افکار عمومی، رفتار دولتمردان را در حد مطلوبی کنترل می کردند و انتخابها و انتصابها براساس الگوهای معین بود و اصل شایسته سالاری در همه زمینه ها جایگاه ویژه ای داشت. سیاست خارجی کشور نیز خارج از این چهارچوب نبود و خلاقیت و هدفداری از ویژگی های بارز آن بود؛ به این دلیل، سفیران و مأموران سیاسی آن کشور،آگاه، متخصص، آشنا به زبان،آداب و رسوم مردمان کشورهایی بودند که درآنجا به مأموریت می رفتند و با چنین پشتوانه های قوی، در تنظیم روابط با کشورهای دیگر، کمترخطا و اشتباه می کردند. در دوره های پیش ازقاجاریه،آگاهی ایرانیان از غرب و ازجمله انگلستان بسیار اندک و افسانه وار بود و تا زمان حکومت فتحعلی شاه به استثنای چند مورد در دوره صفویه،هیئت سیاسی یا کسی از ایرانیان به انگلستان نرفته بود و جهانگردان و هیئت های بازرگانی و مذهبی که از انگلستان به ایران می آمدند،چندان زیاد نبودند که در رشد آگاهی ایرانیان نسبت به تحولات مغرب زمین تأثیر داشته باشند. افزون بر ساختار استبدادی نظام حکومتی ایران، تغییر راه ارتباطی به اروپا پس از کشف راه دریای دماغه امیدنیک، استیلای افغان ها بر ایران،جنگ های مداوم نادرشاه، ناامنی پس از قتل نادرشاه و کشمکش های دوران کریم خان و جانشینان وی و جنگ های آغامحمدخان برای رسیدن به قدرت، فرصتی برای تأمل و اندیشیدن راجع به اوضاع جهان خارج باقی نگذاشته بود. همچنین عثمانی ها، به سبب دشمنی های مذهبی و سیاسی دیرینه،راه های زیرزمینی ایران را به اروپا قطع کردند و در نتیجه ایرانیان از تحولات اروپا بی خبرماندند و بدون کمترین آگاهی از ماهیت رفتارهای سیاسی کشورهای غربی با آنها ارتباط برقرار کردند و به این دلیل در دام های از پیش طراحی شده غرب،به ویژه انگلستان گرفتار شدند. انگلستان به دلیل رقابت با دیگر قدرت های سلطه گرغربی،دست کم از زمان صفویه، با کشورهای شرقی به ویژه شبه قاره هند تماس برقرار کرد. این کشور با فراهم کردن زمینه های لازم که نتیجه بیش از یک قرن استقرار در سواحل هند و ارتباط تجاری با این سرزمین ها بود و پس از انحطاط دولت گورکانی،موج جدید تهاجم خود را برای تسلط کامل بر شبه قاره هند آغاز کرد. از این زمان به بعد شرکت هند شرقی انگلیس در واقع به یک کانون و نیروی توطئه گر تبدیل شد و انگلیسی ها از وضعیت و جایگاه یک «عامل خارجی» با مسائل روبه رو نبودند،بلکه با حربه های گوناگون، از طراحی و ساماندهی فرایندهای پیچیده و پنهان سیاسی گرفته تا تهدید مسلحانه، تهاجم نظامی و جابه جایی حاکمان و فرمانروایان با افراد مورد نظرشان، به تدریج در شئون سیاسی و اقتصادی دولت های شرقی نفوذکردند.


File:17.5-30-2003-Portraet-af-Fath-Ali-Shah-Qajar.jpg

پرونده:Katibeh fath ali shah (10).JPG

چهره فتحعلی شاه در کتیبه فتحعلی شاه در شهرری (جنوب تهران)

File:Mihr Ali 1813.jpg

روی این تابلو کنار صورت فتحعلی شاه شعری بدین مضمون آمده است: تمثال شهنشاه فلک جاه است این .... یا پیکر مهر و طلعت ماه است این **** هرکس که بدو نظر نماید گوید .... سلطان جهان، فتحعلی شاه است این


File:Fath Ali Shah(hermitage1).jpg


روی این تابلو شعری در وصف جمال پادشاه نوشته شده است: به کام خود ای پاک پروردگار .... زدی نقش این نامور شهریار **** چو این آفرینش برآراستی .... چنان آفریدی که خود خواستی

File:Dolch Fath Ali Shah 1750-1800.JPG

خنجر جواهرنشان فتحعلی شاه در موزه ویکتوریا و آلبرت

ویژگیهای مهم این دوره :

  1. در این دوره در زمینه علمی و فرهنگی فعالیتهایی انجام شد .
  2. همچنین زمینه هایی به وجود آمد که سبب تحولات فراوانی در نظام کشور گردید . این تحولات عبارتند از :
  3. در امور نظامی و لشکری
  4. تحول در نهاد سیاست و امر حکومت
  5. تحول در نوع فکر و اندیشه
  6. تحولات در سیستم اداری و اجرائی
  7. تحولات به وجود آمده در نظام اجتماعی و زندگی مردم

تاریخ فوت، محل فوت، هنگام فوت، محل دفن:

فتحعلی شاه قاجار در زمان حیات خود مقبره ای با شکوه در صحن عتیق در جوار حرم مطهر حضرت معصومه بنیان نهاد و خاک فراوانی از تربت حسینی برای قبر خود فراهم ساخت و دستور داد بر روی سنگ مرمری بزرگ و زیبا چهره او را حک و اشعاری بر روی آن بنویسند.در سال 1250 هجری قمری( ۱ آبان ۱۲۱۳) درگذشت و در مقبره ساخته خویش، در جوار حرم حضرت معصومه مدفون گردید.

نقل قول و خاطرات:

لرد كرزن نیز می نویسد :
« او(فتحعلی شاه) خانه نشینی و مال اندوزی را نیك دوست می داشت . افكارش راجع به عظمت مقام خود به پذیرائی سفیر بیگانه با طمطراق فراوان و استعمال جواهرات گرانبها در حین جلوس بر تخت طاووس محدود می شد».

منابع:
ویکی پدیا
http://qommiras.ir
http://daneshnameh.roshd.ir
http://www.persianhistory.blogfa.com
http://www.rasekhoon.net
http://joreyejari.mihanblog.com
http://qajar.wordpress.com


نظرات